Περί Βάγκνερ ο λόγος

Ο Βάγκνερ αποτελούσε αναμφίβολα μια καλλιτεχνική ιδιοφυΐα. Δεν υπάρχει κάτι στο σημερινό κινηματογράφο, και ιδιαίτερα στο Hollywood, που να μην έχει τις ρίζες του στις μουσικές, σκηνοθετικές και σεναριακές καινοτομίες του εν λόγω συνθέτη (η περίφημη τετραλογία του αποτελεί το πρώτο δείγμα sequel). Όπως έκανε αργότερα ο Χίτλερ, ο Βάγκνερ στις πραγματείες του περί "υψηλής" τέχνης, την ορίζει ως τέτοια μόνο εφόσον έχει απαλλαγεί από τα "εβραϊκά" στοιχεία της. Για παράδειγμα, επέκρεινε δριμύτατα τον Μπραμς για τους Ουγγρικούς χορούς, παρομοιάζοντάς τον με κλόουν ντυμένο σαν Εβραίο που παίζει τσάρτντας (czardas, τσιγγάνικος χορός με προέλευση από την εβραϊκή -yiddish- μουσική πρακτική του klezmer).

Στα νιάτα του ο Βάγκνερ είχε φυγαδευτεί στην Ελβετία, κυνηγημένος για τις αναρχικές πολιτικές του πεποιθήσεις! Σαν καλός χαμαιλέων και καθώς παθιαζόταν με οτιδήποτε καταπιανόταν, ο συνθέτης βρήκε καλλιτεχνική διέξοδο στις εθνικιστικές ιδέες. Ήταν πιο εύπεπτες, πιο συμπαγείς και μπορούσαν πιο εύκολα να αντικατοπτριστούν σε ένα καλλιτεχνικό έργο: μεγαλειώδεις ορχήστρες με έμφαση στα χάλκινα πνευστά, πομπώδη μοτίβα και άριες, γερμανοί υπερήρωες, γερμανικοί μύθοι σε γερές δόσεις... ο κατάλογος μακρύς για το πώς υπηρέτησε τα εθνικιστικά του ιδεώδη μέσα από την τέχνη και πώς μετέφερε τις ιδέες του στους ακροατές-θεατές.

Ο αντισημιτισμός ήταν μια αντίληψη βαθιά ριζωμένη στους γερμανόφωνους πληθυσμούς. Η Κλάρα Σούμαν αναφέρει στο ημερολόγιό της τις αντισημιτικές πεποιθήσεις του άντρα της Ρόμπερτ, με αφορμή ένα μουσικό σουαρέ με την οικογένεια Μέντελσον στην οικία Σούμαν. Αν και συμμερίζεται γενικά και αόριστα τον αντισημιτισμό του άντρα της, δεν βλέπει όμως καμία αντιστοιχία ανάμεσα σε αυτές τις ιδέες και τους συμπαθέστατους Μέντελσον, τη Φάνι και το Φέλιξ. Νιώθει αλληλέγγυα προς τους φίλους της που δέχονται προσβολές και αποκλεισμούς, παρά το ταλέντο τους, λόγω της εβραϊκής τους καταγωγής. Η ίδια αναλαμβάνει να αναδείξει το συνθετικό τους έργο παίζοντάς το στα ρεσιτάλ.

Και αυτή είναι η πιο ουσιώδης διαφορά ανάμεσα στον αντισημιτισμό λόγω ευρύτερης κοινωνικής τάσης και τον επιθετικό αντισημιτισμό του Βάγκνερ. Χαρακτηριστικό υπήρξε το περιστατικό κατά το οποίο ο συνθέτης και μαέτρος κλήθηκε στο Λονδίνο να διευθύνει μια όπερα του Φέλιξ Μέντελσον. Ο Βάγκνερ παρουσιάστηκε στο πόντιουμ με γάντια από γούνα κατσίκας για να μην μολυνθεί, όπως είπε, από το πνεύμα ενός Εβραίου. Αμέσως μετά, όταν διεύθυνε ένα έργο του Βέμπερ, εισηγητή της "γερμανικής όπερας" του πρώιμου 19ου αιώνα, έβγαλε τα γάντια (βλ. le fleur du mal). Είναι φανερό ότι ο Βάγκνερ αντιμετωπίζει κάθε μουσική εβραϊκής προέλευσης ή απόχρωσης ως απειλητική για τη φυλή, δεν γράφει απλές καταχωρήσεις σε προσωπικό ημερολόγιο αλλά δημοσιεύει πραγματείες για το πόσο φαύλος είναι ο ρόλος των Εβραίων στην κοινωνία και την τέχνη και εισηγείται με πάθος το "καθάρισμα" της γερμανικής τέχνης από κάθε υπόλειμμα εβραϊκής επιρροής (Ο Εβραϊσμός στη Μουσική, αγγλιστί).

Αν ακολουθούνταν κατά γράμμα οι προτροπές του Βάγκνερ, θα είχαν καεί τόνοι μουσικών χειρογράφων. Όπως ακριβώς συνέβη επί χιτλερικής διακυβέρνησης με χιλιάδες χειρόγραφα λογοτεχνικά, έργα τέχνης κ.ά. Ο Χίτλερ ήταν ο απόλυτος εκφραστής των ιδεών του Βάγκνερ. Ακόμη, ο περίφημος διευθυντής ορχήστρας Herbert von Karajan, προκειμένου να αναρριχηθεί στη θέση του αρχιμουσικού, είχε καταδώσει πολλούς εβραίους συναδέλφους του στη φιλαρμονική του Βερολίνου. Το χιτλερικό καθεστώς πραγμάτωσε το μουσικο-θεατρικό όραμα του Βάγκνερ και δεν μπορούμε να το αποσυνδέσουμε από το βαγκνερικό έργο, το οποίο εισήγαγε μεν καθοριστικές καινοτομίες και έδωσε γερή ώθηση στην τέχνη του 20ού αιώνα, όμως ήταν κάθε άλλο παρά πολιτικά αθώο.

Σχετικό άρθρο της Καθημερινής.

Εκφυλισμένη μουσική η τζαζ, σύμφωνα με τα ιδεολογήματα του Τρίτου Ράιχ. Μαύρος σαξοφωνίστας με το αστέρι του Δαβίδ στο πέτο και σε κόκκινο φόντο, η αφίσα καθιστά σαφές το μήνυμά της σχετικά με το τι θεωρούσε το καθεστώς αισθητικά αποδεκτό.